Hücre Zarından Madde Geçişleri

BİYOLOJİ
16 Mart 2019 Cumartesi
9.019
0
bio33

Hücreler yaşamsal faaliyetlerini devam ettirebilmek için sürekli olarak bulunduğu ortamla madde alış-verişi yapmak zorundadır.

 

Hücre zarından;

  • Küçük moleküller büyük moleküllere göre,
  • Yağda çözünen moleküller çözünemeyenlere göre,
  • Yağı çözen moleküller çözemeyenlere göre,
  • Nötr moleküller iyonlara göre,
  • Eksi (-) yüklü iyonlar artı (+) yüklü iyonlara göre daha kolay geçerler.

 

Şekil: Hücre Zarı

 

Hücre zarından madde geçişleri aşağıdaki gibi çeşitli şekillerde olmaktadır:

 

Şekil: Hücre Zarından Madde Taşınımı

 

 

I. Küçük Moleküllerin Zardan Geçişi

A) Pasif Taşıma:

  • Moleküllerin çok yoğun ortamdan az yoğun ortama kendiliğinden geçmeleri olayıdır.
  • Enerji (ATP) harcanmaz.
  • Canlı ve cansız ortamlarda görülebilir.
  • Difüzyon ve osmoz olmak üzere iki şekilde gerçekleşir.

 

a) Difüzyon:

  • Küçük moleküllerin yoğun olarak bulundukları ortamdan az yoğun olarak bulundukları ortama kendiliğinden geçmesi olayıdır.
  • Bütün canlılarda gaz değişim olayları difüzyonla olmaktadır.
  • Basit difüzyon olaylarında taşıyıcı proteinler kullanılmazken, kolaylaştırılmış difüzyon olaylarında taşıyıcı proteinler kullanılır.
  • Parfüm kokusunun yayılması, şekerin çayda erimesi, mürekkebin suda yayılması gibi olaylar difüzyona örnek verilebilir.

 

Şekil: a) Basit Difüzyon, b) Kolaylaştırılmış difüzyon

 

Difüzyon Hızını Etkileyen Faktörler:

  • Sıcaklık arttıkça difüzyon hızlanır.
  • Ortamlar arasında yoğunluk farkı arttıkça difüzyon hızlanır.
  • Difüzyon yüzeyi arttıkça difüzyon hızlanır.
  • Molekül büyüklüğü arttıkça difüzyon yavaşlar.

 

b) Osmoz:

  • Suyun yarı geçirgen zardan difüzyonuna osmoz denir.
  • Enerji (ATP) harcanmaz.

 

Şekil: Osmoz olayı

 

Osmoz olaylarında birtakım osmotik kuvvetler görülmektedir. Bunlar:

Osmotik Basınç: Monomer maddelerin yaptığı basınçtır. Bir başka deyişle hücrenin su alma isteğidir.

Turgor Basıncı: Hücre içindeki suyun zarlara yaptığı basınçtır.

NOT: Osmotik basınç ile turgor basıncı birbiri ile ters orantılı olup aradaki fark emme kuvvetine eşittir.

 

Emme Kuvveti = Osmotik Basınç - Turgor Basıncı

 

Osmotik Olaylar:

Plazmoliz: Hücrenin hipertonik ortamda su kaybederek büzülmesi olayıdır.

Deplazmoliz: Plazmoliz olmuş bir hücrenin hipotonik ortamda su alarak normal hale gelmesi olayıdır.

Turgor: Hücrenin hipotonik ortamda normalden fazla su alarak şişmesi olayıdır.

Hemoliz: Turgor halindeki hücrenin daha fazla su alarak patlaması olayıdır.

 

NOT: Hücre çeperi bulunduran canlılarda hemoliz olayı görülmez. (Bakteri, mantar, bitki vb.)

 

Şekil: Plazmoliz, deplazmoliz, hemoliz olayları

 

İzotonik Ortam: Yoğunluğu hücre yoğunluğuna eşit ortamlardır. (Eş yoğunluklu ortamlar)

Hipertonik Ortam: Yoğunluğu hücre yoğunluğundan fazla olan ortamlardır.

Hipotonik Ortam: Yoğunluğu hücre yoğunluğundan az olan ortamlardır.

 

Şekil: Ortamlar

 

 

B) Aktif Taşıma:

  • Moleküllerin az yoğun ortamdan çok yoğun ortama doğru geçişleridir.
  • Enerji (ATP) harcanır.
  • Sadece canlı hücrelerde görülür.
  • Taşıyıcı proteinler ve enzimler görev alır.

 

Şekil: Pasif taşıma ve aktif taşıma olaylarının karşılaştırılması

 

II. Büyük Moleküllerin Zardan Geçişi

Hücre zarındaki porlardan geçemeyecek büyüklükteki maddelerin geçişidir. İki şekilde gerçekleşmektedir:

A) Endositoz:

  • Büyük moleküllerin hücre içine alınmasıdır.
  • ATP harcanır.
  • Enzimler kullanılır.
  • Taşıyıcı proteinler görev almaz.
  • Hücre çeperi bulunduran canlılarda görülmez. (Bakteri, mantar, bitki vb.) 
  • Endositoz olayları fagositoz ve pinositoz olmak üzere iki şekilde gerçekleşir.
  • Fagositoz; büyük katı moleküllerin hücre içine alınmasıdır. Yalancı ayaklar oluşturulur. Örneğin akyuvar hücrelerinin mikropları yemesi.
  • Pinositoz; büyük sıvı moleküllerin hücre içine alınmasıdır. Pinositoz cebi oluşumu görülür.

 

NOT: Endositoz olaylarının gerçekleşmesi sırasında hücre zarı miktarında azalma olur.

 

Şekil: Fagositoz

 

Şekil: Pinositoz

 

 

B) Ekzositoz:

  • Büyük moleküllerin hücre dışına atılmasısır.
  • ATP harcanır.
  • Enzimler kullanılır.
  • Taşıyıcı proteinler görev almaz.
  • Bütün canlı hücrelerde görülebilir.

 

NOT: Ekzositoz olaylarının gerçekleşmesi sırasında hücre zarı miktarında artma olur.

 

Şekil: Ekzositoz

 

 

İnteraktif Etkinlikler:

 

 

 

ETİKETLER: hücre, hücre zarı, organeller, bio33, difüzyon, tyt, ayt, aktif taşıma, pasif taşıma, fagositoz, pinositoz, endositoz, ekzositoz, hipertonik, hipotonik, izotonik, turgor, hemoliz
Yorumlar