ÜNİTE 2: PROJE TASARIMI VE UYGULAMA YÖNTEMİ

Resim: Tasarım Odaklı Düşünme

Tasarım Odaklı Düşünmenin Önemi ve Tanımı

Hızla değişen dünyada ulaşım, eğitim, sağlık ve üretim gibi alanlarda karşılaşılan sorunların çözümü için geleneksel yaklaşımlar yetersiz kalmaktadır. "Tasarım Odaklı Düşünme", bu noktada sorunları hissetmek, anlamak, tanımlamak ve yenilikçi çözümler geliştirmek için bir strateji ve paradigma olarak öne çıkar. Yalnızca somut ürün geliştirmeyi değil, aynı zamanda bir süreç tasarımı veya kritik karar alma mekanizmalarını da kapsayan bu yaklaşım, temelinde sorunları yaratıcılıkla çözmenin bir başka yoludur. Proje tasarımı ve uygulamaları, bu teorik arka plana dayanmaktadır.

Tasarım Odaklı Düşünme Sürecinin Aşamaları

Stanford Tasarım Okulları (Hasso Plattner Institute of Design, 2010) çalışmasına göre, tasarım odaklı düşünme süreci beş temel aşamadan oluşmaktadır. Bu süreç doğrusal değildir ve her aşamada önceki adımlara geri dönülebilir.

1. Empati Kurma (Empathize)


Tasarım odaklı düşünmenin en önemli bileşeni olan empati kurma, insan merkezli bir anlayışa dayanır. Bu aşamanın temel hedefleri ve süreçleri şunlardır:

• Derin Anlayış Geliştirme: Kullanıcılar (sorunu yaşayan veya tanık olan kişiler) ile doğrudan etkileşime geçilerek onların davranışları gözlemlenir, deneyimleri hissedilir ve anlamlandırılır. Amaç, kullanıcıların fiziksel ve duygusal ihtiyaçları, düşünceleri ve onlar için neyin anlamlı olduğu konusunda derin ve kişisel bir anlayış geliştirmektir.
• Bakış Açısı Keşfi: İnsanların soruna yönelik içgörüleri ve bakış açıları ortaya çıkarılmaya çalışılır. En iyi çözümlerin, en iyi bakış açılarından doğduğu ilkesi benimsenir. Kullanıcının bakış açısını bilmek, tasarımcıya yenilikçi çözümler için önemli fırsatlar sunar.
• Bilinçdışı Deneyimlere Ulaşma: İnsanlar deneyimlerini bilinçli ve bilinçsiz olarak zihinlerinde yapılandırdıkları ve her zaman duygu ve düşüncelerinin farkında olmadıkları için, zihinsel içeriklerine ulaşmak zordur. Empati kurma süreci, bu güçlüğün aşılmasına yardımcı olur.

Örnek: Bir öğrencinin (kullanıcının) ders çalışırken sürekli olarak çevredeki seslerden rahatsız olduğunu, yaptıklarını, fiziksel ve duygusal ihtiyaçlarını gözlemlemek. Örneğin, öğrencinin sık sık yer değiştirdiğini, kulaklık taktığını ve gürültü nedeniyle stresli olduğunu gözlemlemek. Bu gözlemlerle, onlar hakkında derin ve kişisel bir anlayış geliştirmeye çalışılır.

2. Problemi Tanımlama (Define)


Empati aşamasında toplanan verilerin analiz edilip sentezlendiği bu basamak, çözülmek istenen temel soruna odaklanılmasını sağlar.

• Netlik Kazanma: Empati yoluyla anlaşılan sorun, net ve eyleme dönük bir problem cümlesiyle ifade edilir. Bu, doğru ve yararlı çözümler üretmek için kritik öneme sahiptir.
• Kapsam Belirleme: İyi bir problem cümlesi, düşünceyi zenginleştirecek kadar geniş, ancak sorunun odağında kalmayı sağlayacak kadar da dar bir kapsama sahip olmalıdır.
• Tasarımcının Bakış Açısı: Bu aşama, tasarımcının deneyimini yapılandırmasıyla biçimlenir ve tasarımcının soruna yönelik bakış açısıyla sonuçlanır.

İyi tanımlanmış bir problem veya bakış açısının sağladığı faydalar şunlardır:

• Odaklanma sağlar ve sorunu çerçeveler.
• Proje ekibine ilham verir.
• Karşıt fikirleri değerlendirmek için kriterler sunar.
• Ekibin paralel olarak bağımsız kararlar almasına olanak tanır.

Örnek: Empati aşamasından toplanan verileri analiz ederek, sorunu net ve eyleme dönük bir problem cümlesiyle ifade etmek. Örnek: "Çalışma ortamındaki öngörülemeyen hafif gürültüler nedeniyle dikkatini sürdürmekte zorlanan öğrencilerin (kullanıcıların) odaklanmasını sağlayacak taşınabilir bir çözüme ihtiyacı vardır." Bu, sorunun çözümüne yönelik kısa bir açıklama sağlar ve tasarımcının bakış açısını yansıtır.

3. Fikir Üretme (Ideate)


Problem tanımından hareketle kullanıcıların gerçek ihtiyaçlarına yönelik çok sayıda farklı çözümün oluşturulduğu yaratıcı aşamadır.

• Yargısız Ortam: Bu aşamada fikirlerin uygulanabilirliği sorgulanmaz ve hiçbir fikir yargılanmaz. Amaç, olabildiğince benzersiz, orijinal ve hatta "çılgın" fikirlere ulaşmaktır.
• Fikir Havuzu Oluşturma: Beyin fırtınası ve zihin haritalama gibi teknikler kullanılarak geniş bir fikir havuzu oluşturulur.
• Kolektif Gelişim: Tasarımcılar, hem kendi fikirlerini hem de diğer ekip üyelerinin fikirlerini temel alarak yeni fikirler geliştirir. Grubun sinerjisinden yararlanılır.
• Zihinsel Genişleme: Bu süreç, zihnin ve rasyonel düşüncelerin hayal gücü ile birleştirildiği, kavramsal bir "genişlemeyi" temsil eder. Üretilen fikirler, bir sonraki aşama olan prototipleme için kaynak ve malzeme sağlar.

Örnek: Tanımlanan probleme yönelik, benzersiz ve hatta çılgın olabilecek çeşitli çözüm önerileri oluşturmak. Örnek: Beyin fırtınası tekniği kullanılarak; dış sesi tamamen kesen bir kulaklık, sadece konsantrasyon artıran frekansları yayan bir cihaz veya masaya takılabilen minyatür bir akustik panel gibi uygulanabilirliğine bakılmaksızın farklı fikirler havuzda toplanır.

4. Model Tasarlama (Prototype)


Bu aşama, fikirlerin somutlaştığı ve test edilebilir hale geldiği deneysel bir süreçtir.

• Hızlı ve Ekonomik Doğrulama: Prototip, bir çözüm fikrinin gerçeğe uygunluğunu hızlı ve ekonomik bir biçimde doğrulamak için kullanılan bir tasarımdır.
• Çeşitli Materyaller: Prototipler; kâğıt, karton gibi basit malzemelerden, eskizlerden veya bilişim teknolojileri kullanılarak oluşturulan üç boyutlu dijital modellerden yapılabilir.
• Amaç ve Faydalar:
• Zaman ve Maliyet Tasarrufu: Fikirleri modellemek, nihai ürüne geçmeden önce büyük kazançlar sağlar.
• Öğrenme ve Keşfetme: Tasarımcılar ürünün özellikleri, kısıtlamaları ve zorlukları hakkında fikir sahibi olur.
• Hata Tespiti: Prototipler, ürün ile kullanıcı arasındaki etkileşim eksikliklerini ve hataları önceden görmeye olanak tanır.
• Karşılaştırma: Farklı tasarım versiyonlarının basit bir şekilde karşılaştırılmasını sağlar.
• Test Odaklılık: Bir prototip, test edildiğinde belirli bir soruya yanıt verecek şekilde tasarlanmalıdır.

Örnek: Seçilen çözüm fikrinin hızlı ve ekonomik bir biçimde somutlaştırılması için bir prototip oluşturmak. Örnek: Masaya takılabilen akustik panel fikri için, kâğıt veya karton parçalarından ve basit yapıştırıcılardan oluşan, ses yalıtımını yaklaşık olarak taklit eden, düşük maliyetli ve hızlı bir fiziksel model (prototip) yapmak.

5. Modeli Test Etme (Test)


Geliştirilen prototipin gerçek kullanıcıların deneyimine sunulduğu ve geri bildirimlerin toplandığı aşamadır.

• Kullanıcı Deneyimi: Modelin, problemi yaşayan kişilerin sorununu ne ölçüde çözdüğü ve ne kadar işlevsel olduğu test edilir.
• Derinlemesine Anlama: Kullanıcılara sadece çözümü beğenip beğenmedikleri sorulmaz; bunun yerine "Neden?" sorusuyla daha derin içgörüler elde edilmeye çalışılır. Bu aşama, kullanıcılarla yeniden empati kurmak için bir fırsattır.
• Sarmal Süreç ve Yineleme: Test sonuçlarına göre tanımlanan probleme, oluşturulan çözüm önerilerine veya prototipleme aşamasına geri dönülebilir. İyi bir tasarımın temeli olan yineleme (iterasyon), çözümlerin sürekli iyileştirilmesini sağlar. En uygun çözüme ulaşana kadar süreç tekrarlanır.
• Test Sırasında Dikkat Edilmesi Gerekenler:
• Prototipi kullanıcının yorumlamasına izin verin ve nasıl etkileşim kurduğunu izleyin
.
• Kullanıcının değerlendirmelerini bir tepki olarak alın, bir açıklama olarak değil.
• Kullanıcılardan birden fazla prototipi karşılaştırmalarını isteyin; çünkü karşılaştırmalar genellikle gizli ihtiyaçları ortaya çıkarır.

Örnek: Geliştirilen prototipi (modeli) mümkün olduğunca gerçek kullanıcıların deneyimine sunmak. Örnek: Karton paneli, daha önce gürültü sorunu yaşayan öğrenciye vererek belirli bir süre kullanmasını sağlamak ve panelin işlevsel olup olmadığını belirlemek amacıyla geri bildirimler almak. Test sürecinde, kullanıcıyla tekrar empati kurularak "Neden?" sorusu ile çözüme ve soruna dair daha fazla bilgi edinmeye odaklanılır.

Projenin Yaygınlaştırılması ve Fikrî Mülkiyet

Tasarım sürecinin sonunda geliştirilen yenilikçi ürün veya prototipin tanıtımının ve yaygınlaştırılmasının planlandığı aşamadır.

• Tanıtım ve Sunum: Projenin raporlandığı, sunumunun yapıldığı ve pazarlama stratejilerinin geliştirildiği süreçtir. Bilişim teknolojileri destekli etkili sunum yapma becerileri bu aşamada önem kazanır.
• Proje Yarışmaları: Ulusal ve uluslararası proje yarışmalarına katılım, hem kişisel kariyer gelişimi hem de ülke açısından önemli kazanımlar, katkılar ve fırsatlar sunar.
• Patent ve Faydalı Model: Geliştirilen ürün veya buluşun korunması için fikrî mülkiyet haklarına başvurulması kritik bir adımdır.
• Tanım: Patent veya faydalı model, buluş sahibine, buluşunu belirli bir süre boyunca üçüncü kişilerin izinsiz olarak üretmesini, satmasını, kullanmasını veya ithal etmesini engelleme hakkı tanıyan bir tekel hakkıdır.
• Koruma Süreleri: Koruma, başvuru tarihi itibarıyla başlar ve patent için 20 yıl, faydalı model için 10 yıl boyunca devam eder.
• Farklılıklar: Kaynak metinde, patent ve faydalı model arasındaki önemli farklar aşağıdaki tabloda belirtilmektedir.

Video: Tasarım Odaklı Düşünme

Podcast: Tasarım Odaklı Düşünme

Çalışma Soruları

1. Stanford Tasarım Okulları (Standford d.school) çalışmasına göre tasarım odaklı düşünme yaklaşımının beş ana aşaması hangi başlıklardan oluşmaktadır?
• Empati kurma
• Problemi tanımlama
• Fikir üretme
• Model tasarlama
• Test etme
2. İnsan merkezli anlayışa sahip olan tasarım odaklı düşünmenin en önemli bileşeni nedir?

Empati kurmadır.

3. Fikir üretme aşamasında, fikir havuzu oluşturmak amacıyla kullanılan temel tekniklerden ikisi nelerdir?

Beyin fırtınası ve zihin haritalama.

4. Tasarım odaklı düşünmede, çözüm fikirlerinin gerçeğine hızlı ve ekonomik bir biçimde uygunluğunun doğrulanması için kullanılan tasarımlara ne ad verilir?

Prototip.

5. Test edilen ve uygunluğu tespit edilen yenilikçi ürünlerin veya prototiplerin fikri mülkiyet haklarını korumak amacıyla projeyi yaygınlaştırma aşamasıyla doğrudan ilişkili olan gösterge nedir?

Geliştirilen proje veya ürüne patent veya faydalı model alma işlemini gerçekleştirmek.

6. Bir tasarımcı, ders çalışırken sürekli seslerden rahatsız olan öğrencileri gözlemliyor, onların kulaklık takma ve sık yer değiştirme gibi yaptıklarına, fiziksel ve duygusal ihtiyaçlarına odaklanıyor. Bu olay tasarım odaklı düşünme sürecinin hangi aşamasına örnektir?

Empati kurma

7. Bir problem ile ilgili seçilen çözüm fikrinin, hızlı ve ekonomik bir biçimde doğrulanması amacıyla, kâğıt veya karton parçaları gibi her türlü materyalden düşük maliyetli fiziksel bir model oluşturulması olayı tasarım odaklı düşünme sürecinin hangi basamağını oluşturmaktadır?

Model tasarlama (Prototip oluşturma)

8. Problem kavramını açıklayınız.

Problem, istenmeyen bir durumla karşılaşıldığında çözüm yolunun hemen bulunamadığı durumdur.

9. Cebir ve trigonometrinin kurucusudur. Matematikte ilk defa 0 (sıfır) rakamını kullanmış ve günümüz bilgisayar biliminin temeli olan ikili (binary) sayı sistemini bulmuştur. Bahsi geçen bilim insanı kimdir?

El-Hârizmî

10. Bilime katkı sunan Türk-İslam bilginlerinden 4 tanesini yazınız.

İbn-i Heysem, El-Cezerî, Pîrî Reis, El-Hârizmî