Bazı canlılar ihtiyaç duydukları enerjiyi kendileri üretirken bazı canlılarda bu enerji ortamdan alınan besinlerden sağlanır. Klorofil taşıyan canlılarda ışık enerjisi kullanılarak inorganik maddelerden organik madde sentezlenmesine fotosentez adı verilir.
Fotosentez yapan canlılar:
Yukarıdaki canlılar aynı zamanda fotoototrof canlılar olarak adlandırılır.
Fotosentez, ekosistemlerde besin ve enerji akışının temelini oluşturan biyolojik bir olaydır.
Bitkilerde fotosentez için gerekli olan su ve mineraller bitkilerin kökleri aracılığıyla topraktan alınır. Bitkilerdeki CO2 ihtiyacı ise atmosferden ya da oksijenli solunum sırasında bitkilerin ürettiği CO2 kullanılarak karşılanır. Fotosentez sonucu oluşan O2 nin fazlası atmosfere verilir. Fotosentez, yalnızca karasal ortamlarda değil su ekosistemlerinde de gerçekleşir. Okyanuslarda, denizlerde, göllerde, akarsularda yaşayan algler ve siyanobakteriler bu sucul ortamlarda fotosentez yaparak enerji ve organik maddeler üretir. Bu sucul fotosentetik organizmalar, su ekosistemlerinin enerji ve besin zincirinin ilk halkasını oluşturur.
Işık; foton adı verilen, yüksek hızda hareket eden ve enerji taşıyan temel taneciklerden oluşan bir enerji türüdür. Işık hem dalga hem de tanecik (parçacık) yapısına sahiptir. Işığın dalga boyları, bir nanometreden kısa (X ışınları) ve bir kilometreden daha uzun (radyo dalgaları) olabilir. Işığın dalga boyu ile enerjisi ters orantılıdır. Kısa dalga boyuna sahip ışık daha fazla enerji taşırken uzun dalga boylu ışık daha az enerjiye sahiptir. Bu dalga boylarının belirli aralıklara göre sınıflandırılması elektromanyetik spektrum olarak adlandırılır.
Resim: Elektromanyetik spektrum
Elektromanyetik spektrumun 380 nm ile 750 nm arasındaki kısmı görünür ışık olarak adlandırılır. Görünür ışığın tamamını içeren beyaz ışık; prizmadan geçirildiğinde:
Bakınız Newton'un Renk Çarkı
Işık bir yüzeye çarptığında üç farklı durum gözlenir: geçirme, soğurma (absorbsiyon) ve yansıtma. Bir cismin rengi, üzerine gelen ışığın hangi dalga boylarını yansıtıp hangilerini soğurduğuna bağlıdır. Örneğin yeşil bir cisim, üzerine düşen ışığın yeşil dalga boyunu yansıtırken diğer dalga boylarını soğurur veya geçirir. Beyaz cisimler, tüm ışığı yansıttığından beyaz; siyah cisimler, gelen ışığın büyük bir kısmını soğurduğundan siyah görünür. Görünür ışığı soğuran maddeler pigment olarak bilinir. Farklı pigmentler farklı dalga boylarındaki ışığı soğurur. Soğurulamayan ışıklar ya yansıtılır ya da geçirilir. Fotosentez olayında görev yapan temel pigment klorofildir. Klorofilin soğurduğu ışık enerjisi fotosentezde kullanılır. Yapraklar, klorofilin yansıttığı ya da geçirdiği yeşil ışık nedeniyle yeşil renkte görülür. Bitkilerde klorofilden başka ışık enerjisini soğuran ksantofil, karoten, likopen gibi yardımcı pigmentler de bulunur.
Fotosentez, birbiriyle ilişkili iki temel aşamada gerçekleşir. Bu aşamalar,
olarak adlandırılır.
Resim: Fotosentez Tepkimeleri
Ökaryot hücrelerde ışığın kullanıldığı tepkimeler, kloroplast organelinin granumlarında gerçekleşirken prokaryot hücrelerde sitoplazmada bulunan içe doğru katlanmış hücre zarı bölümlerinde gerçekleşir. Fotosentetik bakterilerdeki bu katlanmış zarlar, ökaryotlarda kloroplastın iç zarlarının üstlendiği göreve benzer şekilde fotosentezde rol oynar. Işığın kullanıldığı tepkimeler sırasında ışık enerjisi, klorofil pigmentini uyarır. Uyarılan klorofil yüksek enerjili elektronlarını kaybeder ve bu elektronlar ETS’ye aktarılır. Bu sırada ışık enerjisiyle su molekülleri fotoliz reaksiyonuna uğrar. Fotoliz; su moleküllerinin ışık enerjisi sayesinde elektronlar (e-), hidrojen iyonları (H+) ve oksijen (O2) olmak üzere üç bileşene ayrılmasını sağlar.
Resim: Fotoliz
Klorofilin kaybettiği elektronların yerine su molekülünün fotolizi ile açığa çıkan elektronlar gelir. Böylece su, klorofilin elektron açığını kapatır. Elektronlar, elektron taşıma sistemi üzerinde yükseltgenme ve indirgenme reaksiyonları ile taşınırken taşıma sırasında enerjilerinin bir kısmı ATP molekülünün sentezi için kullanılır.
Ayrıca fotoliz sırasında açığa çıkan hidrojen iyonları, NADP+ (nikotinamid adenin dinükleotit fosfat) tarafından tutularak NADPH molekülünü oluşturur. Bu NADPH, fotosentezin ışığın kullanılmadığı tepkimelerinde organik madde sentezinde kullanılır. Fotoliz sonucu serbest kalan oksijen, bir yan ürün olarak atmosfere salınır.
Işığın kullanıldığı tepkimelerde üretilen ATP ve NADPH, fotosentezin ikinci evresi olan ışığın kullanılmadığı tepkimelerde CO2 den organik madde sentezlenmesinde kullanılır. Böylece ışığın sağladığı enerji, canlılar tarafından kullanılabilecek kimyasal forma dönüştürülmüş olur.
Resim: Işığın kullanıldığı tepkimeler.
Fotosentezin ışığın kullanılmadığı tepkimeleri, ökaryot hücrelerde kloroplastın stromasında; prokaryot hücrelerde ise sitoplazmada gerçekleşir. Işığın kullanılmadığı tepkimeler Calvin döngüsü olarak da adlandırılır. Bu evre sayesinde stromada CO2 tüketilerek başta glikoz olmak üzere organik madde çeşitlerinin birçoğu sentezlenir. Işığın kullanılmadığı tepkimelerde ışık doğrudan gerekli olmasa da ışığın kullanıldığı tepkimelerde açığa çıkan ATP ve NADPH’a ihtiyaç duyulur. Enzimlerin kontrolünde gerçekleşen bu evrede klorofil ve ETS elemanları görev almaz. Yüksek sıcaklık, ışığın kullanılmadığı tepkimelerde kullanılan enzimlerin yapısına zarar vereceğinden belirli bir derecenin üzerinde fotosentez önce yavaşlar; sıcaklık arttığında durur. Işığın kullanıldığı tepkimelerden gelen ATP’lerin defosforilasyonu sonucu açığa çıkan enerji ile NADPH’ın hidrojenleri kullanılarak CO2 indirgenir ve 3 karbonlu fosfogliseraldehit (PGAL) molekülleri sentezlenir. Kloroplastın stromasında PGAL’in bir kısmı glikoza dönüşürken bir kısmı da bitkinin ihtiyaç duyduğu diğer organik maddelerin sentezine katılır.
Dönüşüm sırasında açığa çıkan NADP+, ADP ve inorganik fosfat molekülleri ise stromadan granuma aktarılarak ışığın kullanıldığı tepkimelerde yeniden NADPH ve ATP sentezinde kullanılır
Resim: Işığın kullanılmadığı tepkimeler.
PGAL, bitkinin ihtiyaç duyduğu birçok organik bileşiğin sentezinde temel rol oynar. PGAL; doğrudan glikoz, sükroz, diğer polisakkaritler gibi enerji sağlayıcı temel karbohidratların üretimine katılır. Glikoz, bitkilerde fazla miktarda biriktirilerek nişasta şeklinde depolanır.PGAL aynı zamanda çeşitli organik moleküllerin sentezinde görev alır.
Resim: Karanlık evrede üretilen organik moleküller.
Video: Fotosentez
Fotosentez reaksiyonlarının hızı;
Bu faktörlerden miktarı en az olan, fotosentez hızını belirler. Buna minimum kuralı denir. Fotosentez hızını etkileyen faktörlerden birinin yetersiz olması durumunda fotosentez hızı yavaşlar veya fotosentez tamamen durabilir.
Işık şiddeti arttıkça fotosentez hızlanır. Ancak ışık şiddetinin sürekli artırılması, fotosentez hızını aynı oranda artırmaz. Miktarı sabit kalan diğer faktörler fotosentez hızını sınırlandırır.
Resim: Işık şiddetinin fotosentez hızına etkisi.
Fotosentezin başlayabilmesi için öncelikle ışığın klorofil tarafından soğurulması gerekir. Klorofil; mor, mavi ve kırmızı dalga boyundaki ışıkları daha çok soğurduğu için fotosentez bu dalga boyundaki ışıklarda daha hızlıdır. Klorofil tarafından çok az miktarda soğurulan yeşil ışıkta fotosentez en düşük hızda gerçekleşir. Fotosentez hızı; kızılötesi, morötesi, radyo dalgaları ve X ışınlarında sıfırdır.
Resim: Işığın dalga boyunun fotosentez hızına etkisi.
Resim: Engelmann deneyi.
Atmosferdeki CO2 oranı yaklaşık %0,03’tür. Fotosentez için gerekli diğer koşullar en uygun değerde olsa bile CO2 miktarı düşük ise fotosentez hızı yavaşlar. CO2 miktarı arttığında fotosentez hızı belirli bir değere kadar artar, daha sonra da sabit kalır. Ortamda
Resim: CO2 yoğunluğunun fotosentez hızına etkisi.
Fotosentetik reaksiyonların birçoğu enzimler aracılığı ile gerçekleşir. Enzimlerin en iyi görev yaptığı sıcaklık değerine optimum sıcaklık denir. Optimum sıcaklığa kadar olan artışlar, fotosentezi hızlandırır. Fotosentez için uygun sıcaklık aralığı bitki türüne göre değişmekle birlikte çoğu bitkide fotosentezin ideal sıcaklık derecesi yaklaşık 33 °C’tur. Sıcaklık 35 °C’un üstüne çıktığında genellikle enzim yapısı bozulacağından fotosentez hızı düşer ya da fotosentez durur.
Resim: Işık şiddeti ve sıcaklığın fotosentez hızına etkisi.
Fotosentezde su; oksijen, elektron ve hidrojen kaynağı olarak kullanılır. Su miktarının belirli oranda artışı fotosentez hızını artırır. Su miktarı azaldıkça fotosentez hızı azalır. Su miktarının belli bir değerin altında olması fotosentezle ilişkili enzimlerin yapısını ve işlevini bozarak fotosentez sürecini yavaşlatabilir veya durdurabilir.
Fe, Mg, Ca, Na, P, N, S, K gibi mineraller bitki gelişiminde ve fotosentezde etkilidir. Örneğin
Fotosentez reaksiyonları, enzim varlığında gerçekleşir. Her enzim belli bir pH aralığında görev yapabildiğinden pH, enzimlerin çalışmasını da etkiler. Toprağın yapısı, çevre kirliliği, asit yağmurları bitkinin pH değerini dolayısıyla fotosentezi etkiler.
Resim: Fotosentez ile ilgili kavram haritası.